© Armenia Blackouts, 2024-2026
Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը (ԱՀԿ) մշակել է օդի որակի գլոբալ առաջարկություններ, որոնք հիմնված են բազմամյա գիտական հետազոտությունների վրա՝ աղտոտման ազդեցության մասին մարդու առողջության վրա։ Այս առաջարկությունների վերջին թարմացումը հրապարակվել է 2021 թվականին և արտացոլում է կուտակված գիտական տվյալները օդի աղտոտիչների բացասական ազդեցության մասին՝ նույնիսկ դրանց ցածր կոնցենտրացիաների դեպքում։
ԱՀԿ-ի նորմատիվները ծառայում են որպես ուղենիշ տարբեր երկրների կառավարությունների համար՝ օդի որակի ազգային ստանդարտների և բնակչության առողջության պահպանման քաղաքականության մշակման ժամանակ։ Դրանք սահմանում են հիմնական աղտոտիչների կոնցենտրացիայի թիրախային մակարդակներ, որոնց դեպքում առողջության համար ռիսկերը նվազագույն են։
Օդի աղտոտումը աշխարհում վաղաժամ մահվան հիմնական պատճառներից մեկն է։ ԱՀԿ-ի գնահատականներով՝ ամեն տարի մոտ 7 միլիոն մարդ մահանում է վաղաժամ՝ աղտոտված օդի ազդեցության պատճառով։ Հիմնական աղտոտիչները՝ մանր մասնիկները (PM2.5 և PM10), ազոտի երկօքսիդը (NO₂), ծծմբի երկօքսիդը (SO₂) և օզոնը (O₃)՝ խորը են ներթափանցում շնչառական ուղիներ և արյան հոսք՝ առաջացնելով լուրջ հիվանդություններ։
ԱՀԿ-ի առաջարկությունները օդի որակի վերաբերյալ հիմնված են հազարավոր գիտական հետազոտությունների համակարգված վերլուծության վրա, որոնք իրականացվել են աշխարհի տարբեր երկրներում։ Այս հետազոտությունները ուսումնասիրում են կապը օդում աղտոտիչների կոնցենտրացիայի և բնակչության առողջության տարբեր ցուցանիշների միջև՝ ներառյալ մահացությունը, հիվանդացությունը, հիվանդանոց ընդունումները և բժշկական օգնության դիմումները։
ԱՀԿ-ի 2021 թվականի առաջարկությունները դարձել են ավելի խիստ՝ համեմատած նախորդ տարբերակների հետ (2005 թ.), քանի որ նոր գիտական տվյալները ցույց տվեցին, որ աղտոտիչների բացասական ազդեցությունը դրսևորվում է նույնիսկ ավելի ցածր կոնցենտրացիաների դեպքում, քան նախկինում համարվում էր։ Սա նշանակում է, որ օդի աղտոտման անվտանգ մակարդակ գոյություն չունի՝ առաջարկվող արժեքների ցանկացած գերազանցում կրում է ռիսկեր առողջության համար։
Նորմատիվների մշակման հիմնական սկզբունքները՝
ԱՀԿ-ն սահմանում է թիրախային ցուցանիշներ (Air Quality Guidelines, AQG)՝ սա աղտոտիչների կոնցենտրացիայի առաջարկվող մակարդակներն են, որոնց դեպքում առողջության համար ռիսկերը նվազագույն են։ Նաև որոշվել են միջանկյալ թիրախային մակարդակներ (Interim Targets, IT) այն երկրների համար, որոնք դեռ չեն կարող հասնել հիմնական նորմատիվներին՝ սրանք են օդի որակի բարելավման ուղղությամբ քայլ առ քայլ գործողությունները։
Կարևոր է։ Աղյուսակում միջին օրվա արժեքները համապատասխանում են 99-րդ պերցենտիլին, ինչը նշանակում է, որ այս մակարդակների գերազանցումը թույլատրվում է ոչ ավելի քան տարվա 3-4 օր։ Միջին տարեկան արժեքները հաշվարկվում են որպես տարվա միջին։
| Աղտոտիչ | Միջինացման ժամանակահատված | ԱՀԿ-ի թիրախային մակարդակ (AQG) | Միջանկյալ թիրախային մակարդակներ (IT) |
|---|---|---|---|
| PM2.5 (մանր մասնիկներ) |
Միջին տարեկան | 5 մկգ/մ³ | IT-1՝ 35 մկգ/մ³ IT-2՝ 25 մկգ/մ³ IT-3՝ 15 մկգ/մ³ IT-4՝ 10 մկգ/մ³ |
| Միջին օրվա (24 ժամ) | 15 մկգ/մ³ | IT-1՝ 75 մկգ/մ³ IT-2՝ 50 մկգ/մ³ IT-3՝ 37.5 մկգ/մ³ IT-4՝ 25 մկգ/մ³ |
|
| PM10 (խոշոր մասնիկներ) |
Միջին տարեկան | 15 մկգ/մ³ | IT-1՝ 70 մկգ/մ³ IT-2՝ 50 մկգ/մ³ IT-3՝ 30 մկգ/մ³ IT-4՝ 20 մկգ/մ³ |
| Միջին օրվա (24 ժամ) | 45 մկգ/մ³ | IT-1՝ 150 մկգ/մ³ IT-2՝ 100 մկգ/մ³ IT-3՝ 75 մկգ/մ³ IT-4՝ 50 մկգ/մ³ |
|
| NO₂ (ազոտի երկօքսիդ) |
Միջին տարեկան | 10 մկգ/մ³ | IT-1՝ 40 մկգ/մ³ IT-2՝ 30 մկգ/մ³ IT-3՝ 20 մկգ/մ³ |
| Միջին օրվա (24 ժամ) | 25 մկգ/մ³ | IT-1՝ 120 մկգ/մ³ IT-2՝ 50 մկգ/մ³ |
|
| SO₂ (ծծմբի երկօքսիդ) |
Միջին օրվա (24 ժամ) | 40 մկգ/մ³ | IT-1՝ 125 մկգ/մ³ |
| O₃ (օզոն) |
Գագաթնային սեզոն (միջին 6 ամսով) | 60 մկգ/մ³ | IT-1՝ 100 մկգ/մ³ IT-2՝ 70 մկգ/մ³ |
| 8-ժամյա միջին (99-րդ պերցենտիլ) | 100 մկգ/մ³ | IT-1՝ 160 մկգ/մ³ | |
| CO (ածխածնի մոնօքսիդ) |
Միջին օրվա (24 ժամ) | 4 մգ/մ³ | — |
Ցավոք, Հայաստանում դեռևս չեն ընդունվել նորմատիվներ PM2.5 և PM10-ի համար՝ օդի ամենավտանգ աղտոտիչների համար։ Սա նշանակում է, որ օրենսդրական մակարդակում բացակայում է այս մասնիկների կոնցենտրացիայի վերահսկումը մթնոլորտային օդում, չնայած նրան, որ հենց դրանք են ամենամեծ վտանգը ներկայացնում բնակչության առողջության համար։
Մյուս աղտոտիչների համար Հայաստանում գործում են հետևյալ նորմատիվները (միջին օրվա ՄԹԿ)՝
Armenia Blackouts նախագիծը ձգտում է լրացնել այս բացը՝ տրամադրելով PM2.5 և PM10 կոնցենտրացիայի մասին տվյալներ իրական ժամանակում՝ հիմնվելով Երևանի քաղաքապետարանի և անկախ ակտիվիստների կողմից տեղադրված սենսորների ցուցումների վրա։ Մենք հաշվարկում ենք օդի որակի ինդեքսը (US AQI) և տրամադրում առաջարկություններ բնակչության առողջության պաշտպանության համար։
ԱՀԿ-ի առաջարկություններին համապատասխանող ազգային ստանդարտների ընդունումը կրիտիկորեն կարևոր է Հայաստանի բնակիչների առողջության պաշտպանության և օդի որակի արդյունավետ վերահսկման համակարգի ստեղծման համար։
